
مواد مرجع و استانداردهای آزمایشگاهی چیستند؟ راهنمای انتخاب، نگهداری و استفاده صحیح
مقدمه
در یک آزمایشگاه شیمی، غذایی، دارویی یا صنعتی، صرفاً انجام آزمایش کافی نیست؛ نتیجه آزمایش باید دقیق، قابل اعتماد و تکرارپذیر باشد. تصور کنید دو آزمایشگاه یک نمونه آب، ماده غذایی یا محصول شیمیایی یکسان را بررسی میکنند، اما نتایج آنها اختلاف قابلتوجهی دارد. چنین اختلافی میتواند ناشی از تفاوت تجهیزات، روش آزمون، مهارت اپراتور یا کیفیت مواد مورد استفاده باشد.
یکی از ابزارهای مهم برای کنترل این اختلافها، استفاده از مواد مرجع آزمایشگاهی است. این مواد به آزمایشگاه کمک میکنند عملکرد روشهای اندازهگیری را ارزیابی کند، تجهیزات را کالیبره یا کنترل کند و از صحت نتایج بهدستآمده اطمینان بیشتری داشته باشد.
مواد مرجع در حوزههای مختلفی از جمله شیمی تجزیه، صنایع غذایی، داروسازی، محیطزیست، پتروشیمی، آب و فاضلاب و تحقیقات دانشگاهی کاربرد دارند. برای مثال، آزمایشگاهی که میزان فلزات سنگین در آب را اندازهگیری میکند، به موادی با مقادیر مشخص و قابل استناد نیاز دارد تا بتواند دقت روش تحلیلی خود را بررسی کند.
در این مقاله از مجله هامرز، با مفهوم مواد مرجع، تفاوت آنها با استانداردهای شیمیایی معمولی، انواع مواد مرجع، گواهی آنالیز، استانداردهای بینالمللی و اصول انتخاب و نگهداری این محصولات آشنا میشویم.
۱. ماده مرجع آزمایشگاهی چیست؟
ماده مرجع یا Reference Material که با علامت اختصاری RM شناخته میشود، مادهای است که یک یا چند ویژگی مشخص آن به اندازه کافی همگن و پایدار است و برای استفاده در یک فرآیند اندازهگیری مناسب تشخیص داده شده است.
به بیان ساده، ماده مرجع نمونهای است که ویژگی مشخصی از آن برای استفاده در آزمایشگاه تعیین شده و میتوان از آن برای بررسی عملکرد روش اندازهگیری استفاده کرد.
برای مثال، یک محلول حاوی مقدار مشخصی از یون مس را در نظر بگیرید. اگر مقدار مس در این محلول بهطور معتبر تعیین شده باشد، آزمایشگاه میتواند از آن برای بررسی صحت روش اندازهگیری مس در نمونههای ناشناخته استفاده کند.
مواد مرجع ممکن است به شکلهای مختلف عرضه شوند:
- محلولهای استاندارد با غلظت مشخص؛
- مواد جامد با ترکیب شیمیایی تعیینشده؛
- نمونههای ماتریسی مانند خاک، آب یا مواد غذایی؛
- مخلوطهای گازی با ترکیب مشخص؛
- مواد مرجع مورد استفاده در آزمونهای زیستی و دارویی.
انتخاب ماده مرجع به نوع آزمایش، ویژگی مورد اندازهگیری و سطح دقت مورد نیاز بستگی دارد.
۲. تفاوت ماده مرجع و ماده مرجع گواهیشده چیست؟
یکی از مهمترین موضوعات در خرید مواد استاندارد آزمایشگاهی، تفاوت میان Reference Material و Certified Reference Material است.
ماده مرجع گواهیشده یا Certified Reference Material که به اختصار CRM نامیده میشود، نوعی ماده مرجع است که علاوه بر ویژگیهای مورد نیاز یک ماده مرجع، با روشهای معتبر اندازهگیری مشخصهیابی شده و برای مقادیر ویژگیهای مورد نظر، گواهی معتبر ارائه میکند.
این گواهی باید اطلاعاتی مانند مقدار ویژگی، عدم قطعیت اندازهگیری و قابلیت ردیابی اندازهشناختی مقدار گواهیشده را دربرگیرد.
برای درک بهتر تفاوت این دو، به مثال زیر توجه کنید:
فرض کنید دو محلول استاندارد فلزی در اختیار دارید. روی برچسب هر دو محلول غلظت 1000 mg/L درج شده است.
در محصول اول، تولیدکننده اطلاعات محصول و مقدار اسمی غلظت را اعلام کرده است.
در محصول دوم، مقدار غلظت با روش معتبر تعیین شده و گواهی آن شامل مقدار گواهیشده، عدم قطعیت و اطلاعات ردیابی اندازهشناختی است.
محصول دوم در صورتی که شرایط لازم برای CRM را داشته باشد، یک ماده مرجع گواهیشده محسوب میشود.
بنابراین، درج عبارت Standard یا Analytical Standard روی یک محصول بهتنهایی به معنای CRM بودن آن نیست.
تفاوتهای اصلی RM و CRM
ماده مرجع (RM):
- دارای یک یا چند ویژگی مشخص است.
- برای یک کاربرد اندازهگیری مناسب تعیین شده است.
- باید از نظر ویژگی مورد نظر، همگنی و پایداری کافی داشته باشد.
- ممکن است اطلاعات محصول یا مقادیر مشخصی داشته باشد، اما لزوماً دارای گواهی CRM نیست.
ماده مرجع گواهیشده (CRM):
- دارای مقدار یا مقادیر گواهیشده برای ویژگیهای مشخص است.
- مقدار گواهیشده همراه با عدم قطعیت ارائه میشود.
- قابلیت ردیابی اندازهشناختی مقدار گواهیشده در مستندات آن بیان میشود.
- برای کاربردهایی که به سطح بالاتری از اطمینان اندازهگیری نیاز دارند، اهمیت ویژهای دارد.
۳. انواع مواد مرجع مورد استفاده در آزمایشگاهها
مواد مرجع را میتوان بر اساس شکل فیزیکی، نوع ویژگی مورد اندازهگیری و کاربرد آزمایشگاهی دستهبندی کرد.
۳.۱. محلولهای استاندارد شیمیایی
محلولهای استاندارد از پرکاربردترین مواد مرجع در آزمایشگاههای شیمی تجزیه هستند. این محلولها معمولاً دارای غلظت مشخصی از یک عنصر، یون یا ترکیب شیمیایی هستند.
نمونههایی از این محصولات عبارتاند از:
- محلول استاندارد سدیم؛
- محلول استاندارد پتاسیم؛
- محلول استاندارد کلسیم؛
- محلول استاندارد منیزیم؛
- محلول استاندارد آهن؛
- محلول استاندارد مس؛
- محلول استاندارد روی؛
- محلول استاندارد سرب؛
- محلول استاندارد جیوه؛
- محلولهای استاندارد چندعنصری.
این محلولها در دستگاههایی مانند ICP-OES، ICP-MS، AAS و برخی روشهای اسپکتروفتومتری استفاده میشوند.
برای مثال، در اندازهگیری غلظت سرب در نمونه آب، آزمایشگاه میتواند از محلول استاندارد سرب برای تهیه منحنی کالیبراسیون استفاده کند.
۳.۲. استانداردهای pH
محلولهای بافر استاندارد pH برای بررسی و تنظیم پاسخ الکترودهای pH متر استفاده میشوند.
این محلولها دارای مقادیر مشخص pH در شرایط دمایی تعریفشده هستند. مقادیر متداول آنها شامل pHهای اسیدی، خنثی و قلیایی است.
نمونههایی از بافرهای رایج عبارتاند از:
- بافر pH برابر 4.01؛
- بافر pH برابر 6.86؛
- بافر pH برابر 7.00؛
- بافر pH برابر 9.18؛
- بافر pH برابر 10.00.
باید توجه داشت که مقدار pH محلولهای بافر میتواند به دما وابسته باشد. بنابراین، هنگام استفاده از این محصولات باید مقدار درجشده در گواهی یا برچسب را در دمای مرجع مربوطه بررسی کرد.
۳.۳. مواد مرجع ماتریسی
گاهی هدف آزمایشگاه فقط اندازهگیری یک عنصر یا ترکیب در یک محلول ساده نیست؛ بلکه باید همان ماده را در یک نمونه واقعی مانند خاک، غذا، آب، روغن یا بافت زیستی اندازهگیری کند.
در این شرایط، مواد مرجع ماتریسی اهمیت پیدا میکنند.
این مواد از نظر ترکیب کلی به نمونههای واقعی شباهت دارند و برای ارزیابی عملکرد روش آزمایش در شرایط نزدیکتر به نمونه واقعی مورد استفاده قرار میگیرند.
برای مثال:
- ماده مرجع خاک برای اندازهگیری فلزات سنگین؛
- ماده مرجع آب برای بررسی عناصر و یونهای موجود؛
- ماده مرجع غذایی برای اندازهگیری عناصر یا ترکیبات تغذیهای؛
- ماده مرجع روغن برای بررسی برخی ویژگیهای شیمیایی؛
- مواد مرجع زیستی برای آزمونهای تخصصی پزشکی و زیستفناوری.
استفاده از مواد مرجع ماتریسی میتواند به شناسایی اثر ماتریس بر نتیجه آزمایش کمک کند.
۳.۴. استانداردهای آلی و حلالها
در آزمایشگاههای کروماتوگرافی و شیمی آلی، استانداردهای ترکیبات آلی اهمیت زیادی دارند.
این مواد برای شناسایی و اندازهگیری ترکیبات مختلف در نمونهها به کار میروند.
برخی از نمونههای رایج عبارتاند از:
- استانداردهای اسیدهای آلی؛
- استانداردهای ترکیبات آروماتیک؛
- استانداردهای آفتکشها؛
- استانداردهای حلالهای آلی؛
- استانداردهای اسیدهای چرب؛
- استانداردهای دارویی؛
- استانداردهای ترکیبات فرار.
در روشهایی مانند HPLC و GC، استفاده از استاندارد مناسب برای تعیین زمان بازداری، شناسایی ترکیبات و تهیه منحنی کالیبراسیون ضروری است.
۴. استانداردهای آزمایشگاهی چه تفاوتی با مواد شیمیایی معمولی دارند؟
یکی از اشتباهات رایج در برخی آزمایشگاهها، یکسان در نظر گرفتن مواد شیمیایی با گرید آزمایشگاهی و مواد استاندارد مرجع است.
برای مثال، یک ماده شیمیایی با خلوص 99.9 درصد لزوماً یک ماده مرجع گواهیشده نیست.
خلوص بالا نشان میدهد مقدار ناخالصیهای مشخصشده در محصول در محدوده تعریفشده قرار دارد؛ اما این موضوع بهتنهایی اثبات نمیکند که مقدار یک ویژگی خاص برای استفاده در اندازهشناسی با عدم قطعیت مشخص و قابلیت ردیابی معتبر تعیین شده است.
برای روشن شدن تفاوت، چند اصطلاح مهم را بررسی میکنیم.
Reagent Grade: مادهای با کیفیت مناسب برای کاربردهای آزمایشگاهی که مشخصات آن بر اساس الزامات تولیدکننده یا استاندارد مربوطه تعیین میشود.
Analytical Grade: مادهای که برای کاربردهای تجزیهای و آزمایشگاهی طراحی شده و مشخصات ناخالصی و کیفیت آن اهمیت دارد.
HPLC Grade: حلال یا مادهای با ویژگیهای مناسب برای استفاده در روشهای کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا.
ACS Grade: گریدی که مشخصات آن با الزامات مربوط به مواد شیمیایی آزمایشگاهی منتشرشده از سوی انجمن شیمی آمریکا مرتبط است.
Certified Reference Material: ماده مرجعی که دارای مقادیر گواهیشده، عدم قطعیت و اطلاعات قابلیت ردیابی است.
این گریدها و عناوین را نباید معادل یکدیگر دانست. برای انتخاب محصول، باید کاربرد مورد نظر و مستندات رسمی تولیدکننده بررسی شوند.
۵. گواهی آنالیز یا COA چیست و چرا اهمیت دارد؟
گواهی آنالیز یا Certificate of Analysis که با عنوان COA شناخته میشود، سندی است که اطلاعات مربوط به نتایج آزمونها و ویژگیهای یک محصول یا بچ تولیدی را ارائه میکند.
این سند به خریدار کمک میکند مشخصات اعلامشده محصول را با نتایج کنترل کیفیت مقایسه کند.
در مواد شیمیایی معمولی، COA ممکن است شامل اطلاعاتی مانند خلوص، مقدار ناخالصیها، رطوبت، رنگ، ظاهر یا سایر ویژگیهای فنی باشد.
در مواد مرجع گواهیشده، گواهی باید اطلاعات ضروری مربوط به مقدار ویژگی گواهیشده، عدم قطعیت و قابلیت ردیابی اندازهشناختی را نیز پوشش دهد.
اطلاعات مهم در گواهی یک ماده مرجع
هنگام بررسی گواهی محصول، بهتر است موارد زیر کنترل شوند:
۱. نام محصول و شناسه
نام ماده، شماره کاتالوگ، شماره بچ و سایر اطلاعات شناسایی باید با محصول خریداریشده مطابقت داشته باشند.
۲. مقدار ویژگی
مقدار گواهیشده یا مقدار تعیینشده برای ویژگی مورد نظر باید بهصورت واضح درج شده باشد.
۳. واحد اندازهگیری
واحدهایی مانند mg/L، µg/L، mg/kg، درصد جرمی یا مولاریته باید دقیق بررسی شوند.
۴. عدم قطعیت
در CRM، عدم قطعیت مقدار گواهیشده یکی از اطلاعات کلیدی است. این مقدار نشان میدهد چه محدودهای از عدم قطعیت به مقدار اعلامشده نسبت داده شده است.
۵. روش تعیین مقدار
اطلاعات مربوط به روشهای اندازهگیری و مشخصهیابی میتواند به ارزیابی اعتبار دادهها کمک کند.
۶. شرایط نگهداری
دمای نگهداری، محافظت در برابر نور، رطوبت و سایر شرایط ضروری باید بررسی شوند.
۷. تاریخ اعتبار
تاریخ انقضا یا مدت اعتبار گواهی، در صورتی که برای محصول تعریف شده باشد، اهمیت زیادی دارد.
۸. قابلیت ردیابی اندازهشناختی
گواهی باید مشخص کند مقدار گواهیشده چگونه به مراجع اندازهگیری معتبر مرتبط شده است.
نکته مهم: وجود یک برگه با عنوان COA بهتنهایی ثابت نمیکند محصول CRM است. نوع سند و محتوای آن باید با الزامات ماده مرجع گواهیشده مطابقت داشته باشد.
۶. استانداردهای ISO 17025 و ISO 17034 چه نقشی دارند؟
در سیستمهای مدیریت کیفیت آزمایشگاهی، استانداردهای بینالمللی نقش مهمی در افزایش اعتماد به نتایج اندازهگیری دارند.
دو استاندارد مهم در این زمینه ISO/IEC 17025 و ISO 17034 هستند.
استاندارد ISO/IEC 17025
این استاندارد الزامات عمومی صلاحیت آزمایشگاههای آزمون و کالیبراسیون را مشخص میکند.
هدف آن اطمینان از این است که آزمایشگاهها توانایی فنی لازم برای انجام آزمونها و کالیبراسیونهای معتبر را دارند.
در چارچوب این استاندارد، انتخاب مواد مرجع باید با کاربرد مورد نظر و نیازهای اندازهگیری متناسب باشد.
برای مثال، آزمایشگاهی که آزمون فلزات سنگین انجام میدهد، باید مواد مرجعی را انتخاب کند که از نظر نوع عنصر، محدوده غلظت و ماتریس نمونه با روش آزمون آن تناسب داشته باشند.
استاندارد ISO 17034
این استاندارد با عنوان «الزامات عمومی برای صلاحیت تولیدکنندگان مواد مرجع» شناخته میشود.
ISO 17034:2016 الزامات مربوط به صلاحیت و عملکرد مستمر تولیدکنندگان مواد مرجع را مشخص میکند و مواد مرجع معمولی و مواد مرجع گواهیشده را پوشش میدهد.
اهمیت این استاندارد در آن است که کیفیت تولید مواد مرجع تنها به مقدار اعلامشده روی برچسب محدود نمیشود. تولیدکننده باید فرآیندهایی برای بررسی همگنی، پایداری، مشخصهیابی و کنترل کیفیت محصول داشته باشد.
بنابراین، هنگام انتخاب CRM، بررسی صلاحیت تولیدکننده و دامنه اعتباربخشی آن اهمیت دارد.
۷. قابلیت ردیابی اندازهشناختی چیست؟
قابلیت ردیابی اندازهشناختی یا Metrological Traceability یکی از مفاهیم مهم در اندازهگیریهای دقیق است.
این مفهوم به ارتباط مقدار یک نتیجه اندازهگیری با یک مرجع مشخص از طریق زنجیرهای مستند و پیوسته از کالیبراسیونها اشاره دارد؛ بهطوری که هر مرحله سهم مشخصی در عدم قطعیت داشته باشد.
برای مثال، اگر آزمایشگاهی غلظت یک فلز را در نمونه آب اندازهگیری کند، باید بتواند نشان دهد نتیجه بهدستآمده چگونه به مرجع معتبر مرتبط شده است.
این ارتباط ممکن است از طریق مواد مرجع گواهیشده، استانداردهای اندازهگیری یا روشهای معتبر دیگر برقرار شود.
قابلیت ردیابی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا باعث میشود نتایج اندازهگیری در آزمایشگاههای مختلف قابل مقایسهتر باشند.
با این حال، باید توجه داشت که صرف خرید یک CRM به معنای قابل ردیابی شدن تمام نتایج آزمایشگاه نیست. نحوه استفاده، آمادهسازی محلول، تجهیزات، روش آزمون و محاسبات نیز باید بهدرستی کنترل شوند.
۸. مواد مرجع در چه صنایعی استفاده میشوند؟
مواد مرجع تنها مخصوص آزمایشگاههای تحقیقاتی دانشگاهی نیستند. بسیاری از صنایع برای کنترل کیفیت و ارزیابی روشهای آزمون از این مواد استفاده میکنند.
صنایع غذایی
در صنایع غذایی، اندازهگیری ترکیبات مختلف برای کنترل کیفیت و بررسی ایمنی محصولات اهمیت دارد.
مواد مرجع میتوانند در آزمونهایی مانند موارد زیر کاربرد داشته باشند:
- اندازهگیری فلزات سنگین؛
- بررسی عناصر معدنی؛
- اندازهگیری ترکیبات تغذیهای؛
- شناسایی برخی آلایندهها؛
- ارزیابی روشهای اندازهگیری افزودنیها.
صنایع دارویی
در آزمایشگاههای داروسازی، کنترل کیفیت مواد اولیه و محصولات نهایی اهمیت بسیار زیادی دارد.
استانداردهای دارویی، مواد مرجع و استانداردهای معتبر میتوانند برای شناسایی مواد مؤثره، اندازهگیری ناخالصیها و ارزیابی روشهای تحلیلی مورد استفاده قرار گیرند.
صنایع نفت، گاز و پتروشیمی
در این صنایع، بررسی ترکیب محصولات، اندازهگیری عناصر، کنترل کیفیت سوختها و تحلیل ترکیبات آلی اهمیت دارد.
مواد مرجع مناسب میتوانند برای بررسی عملکرد روشهای کروماتوگرافی و آنالیز عنصری استفاده شوند.
آزمایشگاههای محیطزیست
آزمایشگاههای محیطزیست برای بررسی کیفیت آب، خاک، هوا و پساب به روشهای اندازهگیری قابل اعتماد نیاز دارند.
مواد مرجع در اندازهگیری فلزات سنگین، ترکیبات آلی، آلایندهها و برخی شاخصهای شیمیایی کاربرد دارند.
صنایع شیمیایی
در واحدهای تولید مواد شیمیایی، کنترل کیفیت مواد اولیه، محصولات میانی و محصول نهایی اهمیت زیادی دارد.
استفاده از مواد مرجع میتواند به ارزیابی صحت روشهای اندازهگیری و کاهش خطاهای کنترل کیفیت کمک کند.
۹. چگونه ماده مرجع مناسب را انتخاب کنیم؟
انتخاب ماده مرجع باید بر اساس هدف آزمایش انجام شود. خرید یک محصول صرفاً به دلیل شناختهشده بودن برند یا بالا بودن خلوص آن همیشه بهترین تصمیم نیست.
برای انتخاب صحیح، چند عامل مهم باید بررسی شوند.
۹.۱. نوع پارامتر مورد اندازهگیری
ابتدا مشخص کنید قرار است چه ویژگیای اندازهگیری شود.
برای مثال، اندازهگیری غلظت آهن، تعیین pH، اندازهگیری مقدار یک ترکیب آلی یا بررسی میزان رطوبت، هرکدام به ماده مرجع متفاوتی نیاز دارند.
۹.۲. محدوده غلظت
غلظت ماده مرجع باید با محدوده اندازهگیری مورد انتظار تناسب داشته باشد.
برای مثال، اگر قرار است غلظت یک فلز در محدوده چند میکروگرم بر لیتر اندازهگیری شود، انتخاب یک استاندارد با غلظت بسیار بالا بدون در نظر گرفتن مراحل رقیقسازی و عدم قطعیت، ممکن است مناسب نباشد.
۹.۳. نوع ماتریس
ماتریس نمونه اهمیت زیادی دارد.
برای مثال، استاندارد تهیهشده در آب خالص الزاماً تمام اثرات ماتریسی موجود در یک نمونه غذایی یا پساب صنعتی را بازسازی نمیکند.
در چنین شرایطی، استفاده از ماده مرجع ماتریسی میتواند مناسبتر باشد.
۹.۴. روش اندازهگیری
ماده مرجع باید با روش آزمایش سازگار باشد.
برای نمونه، استانداردهای مورد استفاده در HPLC ممکن است از نظر خلوص، حلال و ویژگیهای طیفی با استانداردهای مورد استفاده در روشهای دیگر تفاوت داشته باشند.
۹.۵. سطح دقت مورد نیاز
برای آزمونهای معمول کنترل کیفیت ممکن است یک ماده مرجع مناسب کافی باشد؛ اما در اندازهگیریهای حساس، اعتبارسنجی روش یا آزمونهای دارای الزامات ردیابی، استفاده از CRM میتواند ضروری یا بسیار مفید باشد.
۹.۶. مدارک و اصالت محصول
پیش از خرید، مدارک محصول را بررسی کنید:
- مشخصات فنی؛
- گواهی آنالیز؛
- گواهی ماده مرجع، در صورت CRM بودن؛
- شماره بچ؛
- شماره کاتالوگ؛
- تاریخ اعتبار؛
- شرایط نگهداری؛
- اطلاعات تولیدکننده.
۱۰. اصول نگهداری صحیح مواد مرجع
مواد مرجع ممکن است در اثر عوامل محیطی یا شرایط نامناسب نگهداری، ویژگیهای اولیه خود را از دست بدهند.
برای مثال، بعضی محلولهای استاندارد نسبت به نور حساس هستند. برخی مواد جامد رطوبت جذب میکنند و برخی ترکیبات نیز در تماس با هوا یا دمای نامناسب دچار تغییر میشوند.
بنابراین، رعایت دستورالعمل تولیدکننده برای نگهداری این محصولات ضروری است.
نکات مهم نگهداری
۱. کنترل دما
دمای نگهداری باید مطابق اطلاعات درجشده روی محصول یا گواهی آن باشد. نگهداری تمام محلولهای استاندارد در یک دمای ثابت و یکسان، بدون بررسی دستورالعمل سازنده، روش درستی نیست.
۲. محافظت در برابر نور
برخی ترکیبات در برابر نور حساس هستند. برای این محصولات ممکن است استفاده از ظروف تیره یا نگهداری در محیط دور از نور مستقیم توصیه شود.
۳. جلوگیری از آلودگی
هنگام برداشت محلول از بطری، باید از انتقال آلودگی به ظرف اصلی جلوگیری شود. استفاده از پیپت تمیز و متناسب با کاربرد اهمیت دارد.
۴. رعایت شرایط پس از باز شدن
بعضی محصولات پس از باز شدن بستهبندی، مدت مصرف یا شرایط نگهداری متفاوتی دارند. دستورالعمل تولیدکننده باید مبنا قرار گیرد.
۵. کنترل تاریخ اعتبار
محصولات منقضیشده نباید بدون ارزیابی مناسب برای کاربردهای حساس مورد استفاده قرار گیرند.
۶. ثبت اطلاعات مصرف
ثبت شماره بچ، تاریخ باز شدن، شرایط نگهداری و تاریخ مصرف در سیستم مدیریت آزمایشگاه به افزایش قابلیت ردیابی کمک میکند.
۱۱. خطاهای رایج در استفاده از مواد استاندارد
حتی مواد مرجع باکیفیت نیز در صورت استفاده نادرست نمیتوانند نتیجه قابل اعتمادی ایجاد کنند.
برخی از خطاهای رایج عبارتاند از:
استفاده از استاندارد نامتناسب: انتخاب محلول استانداردی که با محدوده غلظت یا روش اندازهگیری تناسب ندارد، میتواند بر دقت نتیجه تأثیر بگذارد.
نادیده گرفتن دما: برخی مقادیر استاندارد، بهویژه در محلولهای pH، وابستگی دمایی دارند.
استفاده از محصول نامعتبر: استفاده از محلولی که تاریخ اعتبار آن گذشته یا شرایط نگهداری آن رعایت نشده است، میتواند باعث ایجاد خطا شود.
اشتباه در رقیقسازی: محاسبه نادرست حجمها، استفاده از ظروف حجمی نامناسب یا خطای پیپتکردن میتواند غلظت محلول نهایی را تغییر دهد.
بیتوجهی به ماتریس: تفاوت ترکیب نمونه واقعی با محلول استاندارد ممکن است باعث ایجاد اثر ماتریسی و تغییر پاسخ دستگاه شود.
استفاده از COA بهجای گواهی CRM: هر گواهی آنالیزی الزاماً شامل اطلاعات مورد نیاز برای یک ماده مرجع گواهیشده نیست.
۱۲. نقش مواد مرجع در اعتبارسنجی و کنترل کیفیت روشهای آزمایشگاهی
یکی از کاربردهای مهم مواد مرجع، ارزیابی عملکرد روشهای آزمایشگاهی است.
وقتی یک آزمایشگاه روش جدیدی را برای اندازهگیری یک ترکیب توسعه میدهد، باید بررسی کند که روش مورد استفاده تا چه اندازه قابل اعتماد است.
در این فرآیند، مواد مرجع میتوانند برای بررسی برخی ویژگیهای عملکردی روش مورد استفاده قرار گیرند.
صحت یا Accuracy
صحت به میزان نزدیکی نتیجه اندازهگیری به مقدار مرجع یا مقدار پذیرفتهشده اشاره دارد.
با استفاده از مواد مرجع مناسب میتوان اختلاف نتایج آزمایش با مقدار مرجع را بررسی کرد.
دقت یا Precision
دقت به میزان نزدیکی نتایج اندازهگیریهای تکراری به یکدیگر اشاره دارد.
استفاده از نمونه کنترل یا مواد مرجع میتواند به بررسی تکرارپذیری و تغییرپذیری نتایج کمک کند.
بازیابی یا Recovery
در برخی روشها، بازیابی برای بررسی میزان مادهای که پس از انجام فرآیند آمادهسازی و اندازهگیری شناسایی شده است، استفاده میشود.
ارزیابی سوگیری یا Bias
مقایسه نتیجه آزمایش با مقدار مرجع میتواند به شناسایی سوگیری سیستماتیک روش کمک کند.
البته انتخاب روش ارزیابی باید متناسب با نوع آزمون، استاندارد روش و الزامات کیفیت آزمایشگاه باشد.
۱۳. هنگام خرید مواد مرجع به چه نکاتی توجه کنیم؟
بازار مواد شیمیایی و استانداردهای آزمایشگاهی شامل محصولات متنوعی از تولیدکنندگان مختلف است. به همین دلیل، هنگام خرید باید علاوه بر قیمت، ویژگیهای فنی و اعتبار محصول نیز بررسی شود.
پیشنهاد میشود پیش از ثبت سفارش، اطلاعات زیر را از فروشنده یا تولیدکننده دریافت کنید:
- نام کامل و دقیق ماده مرجع؛
- برند و کشور سازنده؛
- شماره کاتالوگ یا شناسه محصول؛
- مقدار یا غلظت استاندارد؛
- واحد اندازهگیری؛
- نوع گواهی و مستندات همراه؛
- شماره بچ محصول؛
- تاریخ اعتبار و شرایط نگهداری؛
- مقدار بستهبندی؛
- شرایط حمل و تحویل.
برای مواد مرجع گواهیشده، بهتر است علاوه بر COA، گواهی اختصاصی CRM نیز بررسی شود.
همچنین در صورت نیاز به استفاده در آزمایشگاه دارای سیستم کیفیت، وضعیت اعتباربخشی تولیدکننده و دامنه آن باید با نوع محصول مورد نظر تطبیق داده شود.
۱۴. آینده مواد مرجع و استانداردهای آزمایشگاهی
با پیشرفت تجهیزات آنالیز و افزایش حساسیت روشهای اندازهگیری، نیاز به مواد مرجع دقیقتر و تخصصیتر نیز بیشتر شده است.
در گذشته، بسیاری از آزمایشگاهها عمدتاً به استانداردهای عمومی برای کنترل کیفیت نیاز داشتند. اما امروزه توسعه روشهایی مانند ICP-MS، کروماتوگرافی پیشرفته، آنالیز ترکیبات در مقادیر بسیار کم و روشهای نوین زیستی، نیاز به مواد مرجع تخصصیتر را افزایش داده است.
چند روند مهم در آینده این حوزه عبارتاند از:
توسعه مواد مرجع چندعنصری: این محصولات امکان بررسی چند عنصر را در یک محلول یا نمونه فراهم میکنند و میتوانند در برخی کاربردها فرآیند آمادهسازی استانداردها را سادهتر کنند.
توسعه مواد مرجع ماتریسی: با افزایش نیاز به آزمون نمونههای واقعی، مواد مرجعی که از نظر ماتریس به نمونههای صنعتی، غذایی و محیطزیستی شباهت دارند، اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
افزایش حساسیت استانداردهای تحلیلی: روشهای جدید اندازهگیری در غلظتهای بسیار پایین، به مواد مرجع با مقادیر مشخص و عدم قطعیت مناسب نیاز دارند.
مستندسازی دیجیتال: دسترسی الکترونیکی به گواهیها، اطلاعات بچ، سوابق محصول و شرایط نگهداری میتواند مدیریت مواد مرجع را در آزمایشگاهها آسانتر کند.
توسعه استانداردهای زیستی و دارویی: گسترش روشهای زیستفناوری و آزمونهای مولکولی، نیاز به مواد مرجع تخصصی در حوزههای زیستی و پزشکی را افزایش میدهد.
در مجموع، آینده آزمایشگاههای دقیق به ترکیبی از تجهیزات پیشرفته، روشهای معتبر، مواد مرجع مناسب و مدیریت صحیح دادهها وابسته خواهد بود.
نتیجهگیری
مواد مرجع و استانداردهای آزمایشگاهی از ابزارهای ضروری برای افزایش اعتماد به نتایج اندازهگیری هستند. این مواد به آزمایشگاهها کمک میکنند روشهای تحلیلی خود را ارزیابی کنند، عملکرد تجهیزات را بررسی کنند و کیفیت نتایج را بهبود دهند.
با این حال، انتخاب ماده مناسب نیازمند توجه به نوع کاربرد، محدوده غلظت، ماتریس نمونه، روش اندازهگیری، گواهی محصول و شرایط نگهداری است.
همچنین باید میان مواد شیمیایی با خلوص بالا، استانداردهای تحلیلی، مواد مرجع و مواد مرجع گواهیشده تفاوت قائل شد. این محصولات از نظر نوع مشخصهیابی، مستندات و سطح قابلیت ردیابی یکسان نیستند.
برای آزمایشگاههایی که دقت و قابلیت اعتماد نتایج اهمیت بالایی دارد، انتخاب آگاهانه مواد مرجع و استفاده صحیح از آنها بخشی جداییناپذیر از سیستم کنترل کیفیت است.
هامرز با تمرکز بر تأمین مواد شیمیایی و تجهیزات آزمایشگاهی، در مسیر دسترسی آزمایشگاهها، مراکز تحقیقاتی و واحدهای کنترل کیفیت به محصولات مورد نیاز فعالیت میکند. برای بررسی محصولات، دریافت مشخصات فنی و استعلام تأمین مواد شیمیایی و استانداردهای آزمایشگاهی میتوانید از طریق بخش محصولات و راههای ارتباطی هامرز اقدام کنید.
توجه: این مقاله محتوای آموزشی است. انتخاب، آمادهسازی و استفاده از هر ماده مرجع باید بر اساس گواهی محصول، دستورالعمل تولیدکننده و روش معتبر آزمایشگاهی انجام شود.
هامرز | تأمین مواد شیمیایی و تجهیزات آزمایشگاهی | دانش تخصصی برای انتخاب درست و تأمین مطمئن مواد شیمیایی و تجهیزات آزمایشگاهی








